500 jaar Reformatie

“Sola Scritura” – standbeeld van Martin Luther in Wittenberg, Duitsland

Op 31 oktober is het de dag van de Reformatie. Het is dit jaar 500 jaar geleden dat Dr. Martin Luther zijn 95 stellingen aan de deur van de slotkerk te Wittenberg nagelde en daarmee de protestantse Reformatie startte. De naam ‘protestant’ ontstond wanneer in Duitsland geprotesteerd werd tegen het Edict van Speyer in 1529, dat de Reformatie in delen van het Duitse rijk wilde terug draaien.

Afkeuring van de kerk in Europa
Er waren verschillende redenen voor kritiek op de kerk in de late Middeleeuwen.

  • De vertegenwoordigers van de kerk werden in het algemeen niet vertrouwd: ze leefden vaak in losbandigheid, hadden een overdadige levensstijl en misbruikten hun macht. Dit alles op kosten van het gewone publiek. Mensen reageerden op twee manieren: ofwel was er onverschilligheid ofwel een verlangen naar een terugkeer naar de eenvoud van het eerste christendom.
  • Er waren overdreven vormen van kastijding en verering van heiligenbeelden en relikwieën.
  • Er was de aflatenhandel, het idee dat redding gekocht kan worden, alsook de mateloze geldinzameling van het pausdom. Het motto was: “Hoe meer geld in het kistje klinkt, hoe vlugger een ziel uit het vagevuur springt”. Verder moest ook de Sint-Pietersbasiliek in Rome gebouwd worden. Zo werden miljoenen mensen bedrogen!

Luther’s 95 stellingen
Gedreven door zijn ernstig zoeken naar persoonlijke vrede met God alsook door intensieve studie van de Schriften, begon Martin Luther zich vragen te stellen bij de bestaande praktijken van het pausdom. Luther’s liefde voor het Woord van God en zijn toewijding aan de waarheid leidden hem ertoe, de kerkelijke en politieke autoriteiten van de Roomse Kerk en het Heilig Roomse Rijk uit te dagen. In zijn ongelooflijk moedig opstaan tegen de politieke en religieuze machten van Europa streed Luther voor de vrijheid van het geweten, met als grondslag de autoriteit van de Heilige Schrift. Hij stelde het principe “Sola Scriptura”, dat wil zeggen de Bijbel als hoogste autoriteit, boven alles. Alles moest beginnen met het Woord.
De reden voor de publicatie van de 95 stellingen was dat Luther een academisch en publiek debat wilde starten, alsook een kritische bijdrage wilde leveren op de bedevaart die de volgende dag op Allerheiligen in Wittenberg zou plaats vinden. De 95 stellingen waren vooral gericht tegen heel de aflatenpraktijk.

Luther in Antwerpen
De aanvankelijke verspreiding van Luther’s ideeën gebeurde door het Augustijnerklooster in Antwerpen, dat in de jaren 1519-1522 onder leiding stond van Jakob Probst en Hendrik van Zutphen. Beiden deden theologische studies in Wittenberg en Erfurt. Ze spraken zich nadien openlijk uit tegen de aflatenhandel in Antwerpen. Luther en Probst waren goed bevriend: Luther noemde hem humoristisch ‘de dikke Vlaming’.
Verder was er Lutherse invloed in Antwerpen door Duitse en Portugese kooplieden.
De schilder Albrecht Dürer, die sympathie had voor Luther, kwam naar Antwerpen en was bevriend met de stadssecretaris Cornelis De Schrijver, die gewonnen werd voor de reformatie.
Ook de drukkerijen in Antwerpen hadden grote invloed op de verspreiding van de geschriften van Luther en de Reformatie, dit tot in heel Europa. Bijbels in de eigen taal werden het meest gevraagd. In 1523/24 waren reeds grote delen van de Bijbel te verkrijgen in het Nederlands.
Uiteindelijk waren er meer protestanten in Antwerpen dan er ooit in Wittenberg geweest zijn! Antwerpen werd dan ook genoemd ‘Wittenberg aan het Scheldt’.
Het duurde echter niet lang of er kwam vervolging in Antwerpen. De Habsburgers onder leiding van Margaretha van Oostenrijk stelden de inquisitie in de Nederlanden in. Deze werd uitgevoerd door Karel V van Spanje. Vooral de geschriften van Luther werden geviseerd en tweemaal openlijk verbrand in Antwerpen. Maar er waren ook talrijke arrestaties en terechtstellingen. Zo kwamen de Augustijner monniken Hendrik Voes en Jan van Essen op de brandstapel terecht. Luther was diep geraakt door de dood van zijn volgelingen. Hij wijdde zijn eerste lied ‘Ein neues Lied wir heben an’ aan deze eerste martelaren van de Reformatie. Het is een lied met 12 strofen. In strofe 1, 3 en 8 lezen we:

1. Ein neues Lied wir heben an,
das walt Gott unser Herre,
zu singen, was Gott hat getan
zu seinem Lob und Ehre.
Zu Brüssel in dem Niederland
wohl durch zwei junge Knaben
hat er sein Wunder g’macht bekannt,
die er mit seinen Gaben
so reichlich hat gezieret.

3. Der alte Feind sie fangen ließ,
erschreckt sie lang mit Dräuen,
das Wort Gotts er sie leugnen hieß,
mit List sie wollt betäuben.
Von Löwen der Sophisten viel
mit ihrer Kunst verloren
versammelt er zu diesem Spiel,
der Geist sie macht zu Toren,
sie konnten nichts gewinnen.

8. Zwei große Feur sie zünd’ten an,
die Knaben sie her brachten,
es nahm groß Wunder jedermann,
dass sie solch Pein veracht’ten.
Mit Freuden sie sich gaben drein,
mit Gottes Lob und Singen,
der Mut ward den Sophisten klein
vor diesen neuen Dingen,
da sich Gott ließ so merken.

Het Augustijnerklooster te Antwerpen werd weldra gesloten en afgebroken. In de plaats kwam later de Sint-Andrieskerk.

Van reformatie van de kerk tot vernieuwing van de maatschappij
Welke uitwerking had de Reformatie op de ontwikkeling van de westerse maatschappij?
De Reformatie die Europa 500 jaar geleden zo fundamenteel veranderde, behoort zonder twijfel tot de belangrijkste gebeurtenissen in de geschiedenis van de mensheid. De liberale ordening van de maatschappij, onze grondrechten alsook de creativiteit van onze westerse cultuur zijn terug te voeren naar de protestantse Reformatie van de 16de eeuw.

  • Luther bevorderde zeer sterk het onderwijs in zijn geheel. Ieder christen moest de Bijbel kunnen lezen in zijn taal en een goed beroep kunnen leren. Elk beroep moest gezien worden als een dienst aan God. Luther schrijft: “Ik ben heel bang dat scholen poorten naar de hel zullen zijn tenzij ze ijverig de heilige Schriften onderwijzen. … Ik adviseer echter dat niemand zijn kind naar een plek stuurt waar de heilige Schrift niet centraal staat. Iedere instelling waar men niet voortdurend bezig is met het Woord van God moet corrupt worden.” Christenen hebben uiteindelijk meer scholen en universiteiten gegrondvest dan gelijk wie anders.
  • Luther bevorderde het lezen en schrijven van de mensen, doordat hij de Bijbel uit het Grieks en Hebreeuws in het Duits vertaalde en deze tekst zowel bij de adel als bij de boeren verbreidde. Het was het begin van de Bijbel in de eigen taal. De meeste talen op aarde werden trouwens als eerste door christelijke zendelingen op schrift gezet.
  • Luther zette zich in voor een priesterdom van alle gelovigen, gewetensvrijheid en godsdienstvrijheid. De protestantse leer van het priesterdom van alle gelovigen is een gevolg van de erkenning, dat ieder christen door het geloof een onmiddellijke toegang tot het goddelijke heil heeft, zonder op priesterlijke bemiddeling aangewezen te zijn. Deze erkenning werd de voedingsbodem waarop moderne staats- en regeringsvormen, zoals bijvoorbeeld de democratie met volksvertegenwoordiging, ontwikkelden. De gelijkheid van alle mensen voor God en voor de wet ondergroef de aanspraak op absolutisme van de monarchen en pausen, die zich boven de wet gesteld hadden. De godsdienst- en gewetensvrijheid leidden tot vrijheid van spreken, pers en samenkomst, om maar enkele politieke en maatschappelijke vrijheden te noemen.
  • Het waren ook christelijke reformatoren en zendelingen die achter de afschaffing van slavernij, kannibalisme, kinderoffers of heksenverbranding stonden.

De grootste maatschappelijke vrijheden bestaan vandaag in die landen, die het meest van het Evangelie van Jezus Christus doordrongen werden.
Het is niet overdreven te beweren dat de westerse beschaving door de Reformatie met de grootste omvang aan vrijheid, productiviteit en welstand in de geschiedenis van de mensheid is gezegend.

Reformatie vandaag
2 Kronieken 7:13-14: “Zo Ik de hemel toesluite, dat er geen regen zij, of zo Ik de sprinkhaan gebiede, het land te verteren, of zo Ik pest onder Mijn volk zende; En Mijn volk, over dewelke Mijn Naam genoemd wordt, zich verootmoedigt en bidt, en zij Mijn aangezicht zoeken, en zich bekeren van hun boze wegen; dan zal Ik uit de hemel horen, en hun zonden vergeven, en hun land genezen.”

Bekering
De Reformatie was een bekeringsbeweging. Ook vandaag moet het een bekeringsbeweging zijn. Een oproep tot bekering, een omkeer tot de Heer Jezus Christus en Zijn geboden. De eerste stelling van Martin Luther was: “Bekeert u; want het Koninkrijk der hemelen is nabij gekomen.” (Mattheüs 4:17)
Een bekering van het ganse leven. Een bekeringsbeweging van heiliging en reiniging. Een geestelijke vernieuwing gebaseerd op de 4 soli van Luther:

  • alleen Jezus Christus (sola Christus)
  • alleen het Woord van God (sola Scriptura)
  • alleen uit genade (sola gratia)
  • alleen door het geloof (sola fide)

Waar moet een reformatie beginnen? In ons eigen hart. Het gaat om een reformatie van de harten. Dat onze harten gereinigd en geheiligd worden door het bloed van Jezus Christus.

“Zult Gij ons niet weder levend maken, opdat Uw volk zich in U verblijde?” (Psalm 85:7)

Wie een mooie verfilming van het leven van Luther wil zien kunnen we de Lutherfilm uit 1953 aanbevelen. Zwart-wit, wat verouderd, maar getrouw en goed gespeeld!
https://youtu.be/GAP-VfvClAs